Khai bút

Bài thơ thứ nhất Phan Khôi làm vào năm 1912, đăng lần đầu trên tờ Điện Tín số Xuân Bính Tý 1936. Tôi chỉ biết bài thơ này khi Tuổi Trẻ Cười (TTC) số Xuân Kỷ Sửu ...

Về sau, bài thơ được nhà phê bình Thiếu Sơn đưa vào cuốn "Những văn nhân chính khách một thời", xuất bản tại Sài Gòn trước năm 1975; không có đầu đề, không có phần chữ Hán mà chỉ có phần phiên âm Hán Việt và dịch nghĩa của nhà thơ Thế Lữ. Chẳng qua là nhân dịp Tết Quý Mão, tôi muốn giới thiệu một số bài thơ khai bút của Phan Khôi mà rất có thể nhiều người chưa biết, tiện thể đính chính những chỗ sai của các bản in trước đây. Thế mà, không hiểu vì sao cả với bài thơ này, Phan Khôi cũng bị mang tiếng là "kẻ đối địch, chẳng qua yếu thế phải theo ta" từ một nhà phê bình hồi đấu tranh chống Nhân văn - Giai phẩm! Năm Mậu Ngọ 1918, khi Phan Khôi 30 tuổi, ông lại có bài "Khai bút" đăng ở Nam Phong số Tết. Bài thơ khi đăng TTC không có đầu đề, để tiện khi viết, tôi gọi là "Nhâm Tý khai bút" vì 1912 là năm Nhâm Tý. Thế nhưng, NXB Tri Thức lại in thành "khởi tâm" 豈 心, được bà Phạm Ngọc Lan dịch nghĩa "Há trong lòng hớn hở cùng cỏ cây", khiến câu thơ thành ra thất niêm và nghĩa cũng khác đi. Số là, dịp Tết năm 1950, Phan Khôi nhận được thư nhà do người con gái thứ bảy của ông viết thay mẹ từ làng Trung Phước thuộc huyện Quế Sơn, tỉnh Quảng Nam - nơi gia đình ông đang tản cư. Rất tiếc là khi bài thơ đăng trên TTC, phần chữ Hán được nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân nhờ GS Nguyễn Huệ Chi "cài" vào sai mất 2 chữ. Lập thân vào tuổi 30, đúng như câu "tam thập nhi lập" thì vui như Phan Khôi là phải, chẳng ai có thể trách được. Tết Nhâm Tý là cái Tết đầu tiên Phan Khôi được ra tù. Mấy tháng sau, ông cử Mai Dị - vốn là một yếu nhân của phong trào Đông Du - bị xét nhà, bài thơ rơi vào tay mấy ông quan An Nam. Bài thơ thứ nhất Phan Khôi làm vào năm 1912, đăng lần đầu trên tờ Điện Tín số Xuân Bính Tý 1936.